Birleşik Krallık, Büyük Britanya, Kuzey İrlanda ve çoğunluğu kuzeyde bulunan ada topluluklarından (Hebridler, Shetland (Şetlend), Orkney) oluşur. Bu ülkeye yanlışlıkla İngiltere de denir. Oysa İngiltere, Büyük Britanya Adası'nın güney bölümünün adıdır.
Tarihi: Britanya adaları, modern parlamenter demokrasinin, sanayi inkılâbının ve siyasî bilimlerin doğduğu yerdir. Bu ülkede gelişen İngilizceyi, 400 milyon kadar insan ana dil ve bir milyarı aşkın insan da ikinci dil olarak konuşur.
Ülkenin yerlilerini, Avrupa'dan gelen toplumlar oluşturmuştur. M.Ö. 1. yüzyıldan 5. yüzyıla kadar Galler ve İngiltere, Romalılar tarafından işgal edilldi; Roma Devleti'nin çökmesi ile ada halkı her tarafa yayıldı. 7. yüzyılda Anglo-Sakson Krallığı kuruldu. 8. ve 9. yüzyıllarda Birleşik Krallık'ın doğu ve kuzeydoğusu Norveç ve Danimarka'dan gelen Vikingler'in hâkimiyetine girdi. |
bu bölgede krallık, 1066'da ilân edildi. Fransa ile olan toprak anlaşmazlığı sonucu 100 Yıl Savaşları (1337-1453) meydana geldi.
Daha sonra Birleşik Krallık'ta taht kavgaları oldu. 1500'lü yılların ortası ile 1600'lü yılların başları arasında Birleşik Krallık altın çağını yaşadı. 18. yüzyılın başlarında Büyük Britanya Devleti kuruldu. 1760'lı yıllarda Fransa'nın, Hindistan ve Kuzey Amerika'daki üstünlüğüne son vererek buralarda hâkim duruma geçti.
Birleşik Krallık'ın deniz aşırı ticareti, sanayi inkılâbı ile doruk noktasına yükseldi. Sömürgeleri sayesinde dünyanın dörtte birlik bölümünde etkin oldu. 19. yüzyılın sonlarından itibaren sömürgelerinde başlayan bağımsızlık hareketi ile eski gücünü kaybetmeye başladı. Almanya ve Rusya'nın yanında 1. Dünya Savaşı'na katılan Birleşik Krallık, büyük kayıplara uğradı. Kuzey İrlanda, Birleşik Krallık bünyesinde kalırken 1922'de Güney İrlanda bağımsız bir cumhuriyet hâline geldi. 2. Dünya Savaşı'nda Londra, Alman uçaklarının ağır bombardımanına uğradı. 1950'de iktidara gelen Sosyalist İşçi Partisi ulaşımdan madenciliğe, elektrik ve gaz dağıtımına kadar faaliyet gösteren özel işletmeleri devleştirdi; ancak 1970 ve 1980'li yıllarda iktidarı alan muhafazakâr partiler, bu kez devletleştirilen işletmeleri özelleştirdiler. 1960'lı yıllardan itibaren Kuzey İrlanda'nın Birleşik Krallık içinde kalmasını isteyen ve çoğunluğu oluşturan Protestanlarla, bağımsız bir devlet olmasını isteyen Katolikler arasında mücadeleler başladı.
Yüzey şekilleri: ülkenin bulunduğu saha dünyanın en eski arazileri arasındadır. Büyük bir bölümü akarsular ve buzullar tarafından aşındırılarak düzleşmiştir. Ovalar ve alçak platolar birbirlerini takip eder. Büyük Britanya Adası'nın kuzeyindeki İskoçya, dağlık bir yapıya sahiptir. Burada Kuzeybatı yüksek sahaları ve Grampi dağları, 1000 m'yi aşan yüksek kesimleri oluşturur. Adanın orta bölümünde basık Pennine (Penin) sıradağları ve batıdaki Galler Bölgesi'ndeki Cambrian (Kambriyen) dağları bulunur. Bu dağlarda yükseklik nadiren 1000 m'yi aşar.
Büyük Britanya Adası'nda akarsuların döküldüğü derin körfezler vardır. Burada gel-git dalgalarının şiddetli olması nedeniyle delta oluşumu meydana gelmemektedir. Çünkü az da olsa akarsuların getirdiği alüyonlar, deniz seviyesi alçaldığında kıyıdan açıklara taşınmaktadır. İskoçya sahilleri genellikle çok girintili çıkıntılı, yüksek ve kayalıktır. Güneydeki kıyılar alçaktır ve bataklıklarla kaplıdır. Kuzey Denizi kıyıları da genellikle alçaktır; burada akarsuların döküldüğü oldukça geniş körfezler yer alır. Thames (Taymıs) nehrinin döküldüğü geniş ve uzun körfez, bunlardan biridir. Kuzey İrlanda sahillerinde de Belfast gibi derin körfezler görülür.
Akarsuların debisi bol ve rejimleri düzenlidir. Yılın büyük bir bölümünde ulaşıma elverişlidir. Bilhassa adanın güney kesiminde ulaşımı sağlamak için akarsuları birbirine bağlayan kanallar yapılmıştır. |
Daha sonraları Birleşik Krallık'tan deniz aşırı sömürgelere ve ABD'ye en az 15 milyon insan göç etti. Birleşik Krallığın sömürgelerinin birer birer elden çıkması ile nüfus artışı yavaşladı, hatta azalma sürecine girdi.
Son yıllarda Birleşik Krallık'tan başka ülkelere (ABD, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda) göç olmaktadır. Buna karşı çalışmak ve yüksek öğrenim görmek için ülkeye eski sömürgelerinden ve bazı Akdeniz ülkelerinden çok sayıda insan gelmektedir. Ancak günümüzde bu şekildeki göçler, bazı sıkıntılara yol açtığı için engellenmektedir. Bu ülkede 37 bini aşkın vatandaşımız da yaşamaktadır.
Birleşik Krallık'ta nüfusun büyük çoğunluğu kentlerde bulunur. Önemli kentleri; Londra, Birmingham, Manchester, Liverpool, Edinburgh, Leeds ve Glasgow ile Kuzey İrlanda'daki Belfast'tır.
Ekonomisi: Büyük Britanya, yüzyıllarca dünyada üstünlüğü tartışılmayan büyük bir ekonomik güce sahipti. Bilhassa 16. yüzyılda ekonomisi Avrupa'daki ülkelerden ileriydi. İngilizler, gemilerle okyanuslara açılarak sömürgelerine yeni sömürgeler katmaktaydı. Oralardaki ham maddeleri değerlendirmekte, tarım ürünlerini büyük çiftliklerde (plantasyon) yetiştirmekte ve bunları satarak büyük gelir sağlamaktaydı. Sermaye birikimi, Sanayi İnkılâbı ile birlikte ülkenin büyük gelişme göstermesine yardımcı oldu. Batı Avrupa'da da sanayinin yayılmasında önemli rol oynadı. 18. ve 19. yüzyıllarda sanayinin ilerlemesi ve ham madde temini için büyük yatırımlar yapıldı, ülkedeki demir ve kömür yatakları işletilerek demir-çelik ürünleri ile demir yolu, buhar gücü ile çalışan lokomotif ve gemiler inşa edildi. Böylece ulaşımda önemli ilerlemeler sağlandı.
99 yıllığına Çin'den kiralanmış olan Hong Kong, özel bir statü altında tekrar Çin'e verildi. Bağımsızlığını alan kolonilerde İngilizlerin kurduğu sistem işlemektedir. Özellikle ticarî ve siyasî bağları devam etmektedir.
Ülke topraklarının dörtte birini çiftlik ve dikili alanlar, yarısını çayır ve otlaklar kaplar. Tarım alanları, ülkenin orta ve güney kesiminde yer alır. Tarım ürünlerinin verimi fazladır. Buğday ve arpa, önemli tarım ürünleri arasındadır. Sanayi bitkilerinden şeker pancarı yetiştirilir. Çayır ve otlak alanlarında beslenen sığır ve koyunların et ve süt verimleri fazladır. Bu nedenle bol miktarda süt, tereyağı, peynir ve yumurta üretilir, balıkçılıkta çok gelişmiş olan Londra, dünyanın en önemli ve büyük balık pazarlarından biridir.
Ülke, zengin taş kömürü yataklarına sahiptir. İngiltere ve Galler'deki zengin kömür yataklarının bulunduğu sahalar aynı zamanda ülkenin önemli sanayi bölgeleridir (Manchester, Yorkshire, Nottingham, Landarcy, Birmingham ve Black Country). 1975 yılından beri Kuzey Denizi'nden petrol çıkarılmaya başlanmış ve dünya petrol üretiminde 6. sırayı almıştır. Doğal gaz üretiminde de olumlu sonuçlar elde etmiştir.
Birleşik Krallık'ta bol miktarda demir-çelik ve alüminyum ürünleri üretilmek¬tedir. Bu metal ürünleri ile dokuma, tarım makineleri, demir yolu ulaşım araçları, otomotiv, elektrikli ve elektronik cihazlar, gemi ile uçaklar yapılmaktadır. Büyük demir-çelik tesisleri, Güney Galler'de Lancashire (Lancşayır)'da ve İskoçya'da yer alır. ülkede dünyaca tanınmış kaliteli kumaşlar dokunmaktadır. Kimya ve petrokimya sanayii de gelişmiştir. Cam, seramik imalâtı da önde gelmektedir.
Birleşik Krallık sanayi ürünleri satar, buna karşı ham madde ve gıda ürünleri alır. ülkemizle olan ticarî ve siyasi ilişkileri gelişmiştir. Birleşik Krallık'tan bazı petrol ürünleri, hurda demir-çelik, sivil havacılıkta kullanılan uçak, yağlı soğutma pompaları, askerî malzeme, teçhizat kara taşıtları almaktayız. Bu ülkeye konfeksiyon ürünleri, televizyon, bazı sanayi ürünleri, üzüm ve fındık satmaktayız.
Anguilla: Karaip Denizi'nin doğusunda bir adadır. Nüfusu 22 bini aşkın olan adada turizm, gemi yapımı, tuz ve balık üretimi gelişmiştir. 1967'de bağımsızlığını ilân eden ülkeye 1969'da Birleşik Krallık asker çıkardı; 1971'de Birleşik Krallık'ın müstemlekesi oldu. 1976'da kabul edilen anayasa ile yerli halkın seçtiği yöneticilerle idare edilmektedir.
Bermuda: Karaip Denizi'nde 360 kadar adadan oluşan bir ada grubudur. Burada en büyük ada Bermuda'dır. 1612'de adada yerleşmeler kurulmuştur. ABD, 1940'ta adada bazı yerleri kara ve deniz üssü olarak kullanılmak üzere 99 yıllığına kiralamıştır. Ayrıca Adada bölgeyi kontrol eden Birleşik Krallık'a bağlı deniz üsleri de vardır. Nüfusu 65 bin dolayındadır. Muz, sebze ve süt ürünleri üretilir. Turizm faaliyetlerinin geliştiği ve petrol işleme ve ilâç üretim tesislerinin olduğu Bermuda halkının satınalma gücü yüksektir.
İngiliz Antarktik Arazisi: Güney Shetland, Güney Orkney adaları ve Antarktika'daki Graham Land'ı kapsamaktadır.
Hint Okyanusu'ndaki İngiliz Adaları: Chagos ada grubunu ve diğer adaları kapsamaktadır. Burada devamlı oturan sivil halk yoktur.
İngiliz Virgin Adaları: Karaip Denizi'nin kuzeydoğusunda 36 adadan oluşur. 153 km2 alan kaplayan ada grubunun nüfusu 22.000 dir.
Cayman Adaları: Büyük Cayman (Kayman), Cayman ve Küçük Cayman adalarından oluşur. Nüfusu 43.000 civarında olup kişi başına düşen milli gelir, gelişmiş ülkeler düzeyindedir. Adalarda su kablumbağası beslenir ve gıda ürünleri üretilir.
Channel Adaları: Fransa'nın kuzeybatı açıklarında Atlas Okyanusu'ndaki bir ada grubudur. 1066'tan beri İngiliz hâkimiyeti altındadır. Nüfusu 155 bin olan bu adalar, kendi yasa ve adetlerine göre yerel hükümetlerce idare edilmektedir.
Falkland Adaları: Güney Amerika'nın 402 km doğusunda dağınık yerleşmelere sahip ada gruplarından oluşmaktadır. En büyük adalar; Doğu ve Batı Falkland'dır. 1962'de Birleşik Krallık'ın idaresine geçen bu adalar, bir ara Arjantin tarafından işgal edilmişse de tekrar İngilizler tarafından alınmıştır. Toplam nüfusu 3000 civarında olan Falkland adalarında koyun beslenir, yün, deri, don yağı üretilir; balina avlanır. Önemli ihraç ürünü yündür.
Cebelitarık: Cebelitarık Boğazı'nın doğusunda Akdeniz'in batısında stratejik öneme sahip serbest liman ve deniz üssü konumundadır. Arap, Granada ve İspanyolların hâkimiyetinden sonra 1704'te İngiliz ve Hollanda kuvvetleri tarafından işgal edilmiş ve 1713'te İngilizlerin eline geçmiştir. İspanyol, İtalyan, Maltalılardan oluşan ada nüfusu 1967'de yapılan bir referandumda Birleşik Krallık bünyesinde kalmayı onaylamıştır. Burada Birleşmiş Milletlerin İngiliz ve İspanyollarla birlikte ikili kontrol teklifi, 2002'de yapılan halk oylamasında reddedilmiştir. Nüfusu 28.000 olan Cebelitarık'tan tütün, petrol ürünleri ve şarap ihraç edilmektedir.
Montserrat: Antillerde bir küçük ada olup yaklaşık 9.000 nüfusludur. Bu adada elektrikli aletler, plâstik torba, elbise, acı biber üretilir. Ada, Yeni Zelanda'daki İngiliz Yüksek Komiserliği ve Yerel Konsey'ce idare edilir.
Pitcarn adaları: Güney Pasifik'te Avustralya ve Güney Amerika arasındadır. 1838'de Birleşik Krallık'a bağlanan Pitcarn adalarının nüfusu çok azdır.
St. Helena: Batı Afrika'nın 1770 km açığında Atlas Okyanusu'nda volkanik bir adadır. Napolyon'un sürgün edildiği ve 1659'da Birleşik Krallık'a bağlanan adanın nüfusu 7.000 kadardır.
Turks ve Caicos adaları: Bahama adalarının güneydoğusunda 30 adadan oluşur, 1959'a kadar Jamaika'nın elindeydi. 1962'de bağımsızlığını aldıysa da daha sonra Birleşik Krallığa bağlandı. 20.000 nüfuslu olan Turks ve Caicos adalarında, deniz ürünleri, özellikle kurutulmuş balık üretilir. |
