Azerbaycan Hazar Denizi ile batıda Gürcistan arasında yer alır. Türkiyenin doğu komşusu olan Nahcivan Özerk Cumhuriyeti de Azerbaycan'a bağlıdır.

Tarihi: Bugünkü Azerbaycan, önemli bir göç yolu üzerinde olduğu için çeşitli toplumların yaşadığı bir saha olmuştur. 7. yüzyılda Müslüman Arapların hâkimiyetinde kalan ülkede İslâmiyet kabul edildi. Daha sonra Perslerle Türklerin arasında el değiştiren Azerbaycan'a 1700'lü yıllarda Ruslar girmeye başladılar. 1917'de Rusya'daki devrimden birkaç ay sonra Azerbaycan bağımsızlığını ilân etti. Ancak Türkler ve Ermeniler arasındaki çatışmalar ülkeyi zayıflattı; bunu fırsat bilen Kızılordu ülkeyi işgal etti. Sovyetler Birliği blokuna giren Azerbaycan, 1936'da federal bir cumhuriyet şekline geçti. 1991'de Sovyet Rusya'dan ayrılarak bağımsızlığını kazandı.

Yüzey şekilleri: Azerbaycan'ın kuzeyinde yüksekliği 4000-5000 m'yi bulan Kafkas dağlan ile güneydoğusunda Küçük Kafkas dağları uzanır, ülkenin orta bölümünde ise Hazar Denizi'ne açılan geniş Kura Oluğu ve burada ovalar yer alır. Bu oluğun doğu kısmında Hazar Denizi kıyılarında yükseklik, deniz seviyesinin altına iner. Türkiye'den kaynağını alan Kura nehri, buradan geçerek Hazar Denizi'ne dökülür. Nahcivan Özerk Cumhuriyeti'nden Türkiye'den gelen Aras nehri geçer ve daha sonra Kura nehri ile birleşerek Hazar Denizi'ne kavuşur.

İklimi ve bitki örtüsü: ülkede kışları soğuk, yazları sıcak geçen karasal iklim etkilidir. Ancak havayı yumuşatıcı etkisinden dolayı Hazar Denizi kıyıları kışın oldukça ılık, yazın da nispeten serin geçer, ülkedeki yüksek sahalar yağışlı olup çoğunlukla iğne yapraklı ormanlarla kaplıdır. Alçakta olan Kura oluğu az yağış aldığı için bozkırlar yaygındır.

Nüfusu ve yerleşmesi: Nüfusunun tamamına yakınını Oğuz boylarından olan Azerî Türkleri oluşturur. 1700'lü yıllardan beri zaman zaman Rusların istilâsına uğrayan ülkeye azınlık durumunda olan Ruslar ve Ermeniler de yerleşmişlerdir, ülkenin en büyük şehri Hazar Denizi kıyısında Apşeron yarımadası üzerindeki Baku'dur. Diğer önemli kentleri Hazar Denizi kıyısındaki Astara, Lenkoran, Sumgait ile iç kısımlardaki Ağdam, Fuzulî ve Gence'dir.

Ekonomisi: Halkın geçimi çoğunlukla tarıma dayanır. Çalışan nüfusun % 41 'i tarım, % 7'si sanayi ve % 52'si hizmet sektöründe çalışmaktadır. Kura nehrinin geçtiği alüvyal ovada sulama yapılır; burada çay, tütün, meyve, üzüm, patates, pirinç ve yağlı bitkiler yetiştirilir. Baku çevresinde 1870'li yıllardan itibaren petrol çıkarılmaya başlanmış (Foto 27) ve Baku petrolleri, boru hatları ile Karadeniz kıyısındaki Batum'a taşınmıştır. Ruslar, Azerî petrollerini önemli ölçüde işletmişlerdir. Baku petrolleri, boru hatlarıyla Ceyhan'a taşınmaktadır. Azerbaycan' da boksit yataklarına bağlı olarak alüminyum üretim tesisleri kurulmuştur. Petrole bağlı olarak Bakû'de kimya sanayi kolları gelişmiştir. Diğer sanayi kolları, demir-çelik, çimento ve tekstildir.

ülkenin önemli gelir kaynağını petrol oluşturur. Diğer ihraç ürünleri; kimyasal maddeler ve pamuktur. Önemli ithal ürünlerini ise dayanıklı tüketim malları ve işlenmiş oluşturur.

Türkiye, Azerbaycan'a bazı gıda maddeleri, çamaşır makinesi gibi dayanıklı tüketim malları ve taşıt araçları satmaktadır. Bu ülkeden bakır, alüminyum gibi bazı madenler ve pamuk almaktadır.

Nahcivan Özerk Cumhuriyeti

Azerbaycan'a bağlı özerk cumhuriyet olan Nahcivan'ın kuzey ve doğusu Ermenistan, güney ve batısı İran, batısında Türkiye yer alır. Türkiye ile 13 km'lik sınırı Dil ücu olarak adlandırılır. Türkiye ve Nahcivanı birbirine bağlayan yol, Araş nehri üzerine inşa edilen "Hasret Köprüsü"dür. Özerk cumhuriyet, tarihi Nahcivan Hanlığı gibi başkent olan Nahcivan kenti ile anılır.
Coğrafi konum bakımından tarih boyunca Doğu ile Batı kültürleri arasında her zaman önemli geçişi ve irtibatı sağlamış; Türklerin Orta Asya'dan Anadolu'ya yönelişlerinde önemli bir geçiş koridoru olmuştur. 11. yüzyılda Selçuklular tarafından fethedilen bu bölge, Azerbaycan ile birlikte bir süre Selçuklu şehzadeleri ve daha sonra Selçuklu valileri tarafından idare edilmiştir.

1800'lü yıllarda İran hâkimiyetinde kalan Nahcivan, 7 Hazirar 1827'de Ruslar tarafından işgal edildi. İran Kuzey Azerbaycan toprakları ile birlikte Nahcivan'ı Rusya'ya terk etmek durumurda kaldı. Bu tarihten itibaren bölgeye Ermeniler Erivan, Karabağ ve Nahcivan'a yerleşmeye başladılar. 1917'deki Bolşevik Devrimi'nden sonra bölgede, Ermenilerin Nahcivan üzerindeki emelleri gerçekleşmeyerek Osmanlı yönetimi oluşturuldu. 1918'de ise Araş Türk Hükümeti kuruldu. Ancak kısa bir süre sonra Ermenilerin saldırısı sonucu bu hükümet yıkıldı. 1919'da tekrar Araş vadisi Nahcivan Türklerinin eline geçti. Daha sonra bölgede İngiliz Valisi Nahcivanı Ermenilere hediye etti, Kazım Karabekir Paşa'nın bölgede hâkimiyet kurmasıyla Nahcivan'ın Azerbaycan'a bağlılığı ilân edildi.

Mustafa Kemal'e göre Türkiye Kapısı, Kazım Karabekir'e göre Şark Kapısı olarak tanımlanan Nahcivan'ın 9 Mart 1921'de Azerbaycan himayesine bırakılması kararlaştırıldı. SSCB döneminde Azerbaycan'la Nahcivan arasındaki Zenzegur Bölgesi'nin Ermenilere verilmesiyle Azerbaycan ikiye bölünmüş oldu.

Moskova ve Kars antlaşmalarıyla 1924'te Azerbaycan'a bağlı özerk bir cumhuriyet olması kararlaştırıldı. 1991'de Azerbanca gibi Nahcivan da özerkliğine kavuştu.

400 bin civarında olan Nahcivan'ın nüfusunun 70 bini başkent Nahcivan'da yaşamaktadır. Etrafı dağlarla çevrili Iğdır Ovası'nın doğu nihayetinde yer alır. Nahcivan ile Ermenistan arasında Küçük Kafkas dağları uzanır. Yazları sıcak (40°C-45°C) ve kurak, kışları soğuk geçer, Önemli akarsuları; Aras, Arpaçay, Elince ve Gilân çaylarıdır. Nahcivan'da tahıl, tütün tarımı yapılır, bağcılık ve meyvecilik gelişmiştir. Son yıllarda Türkiye'nin teşviki ile şeker pancarı yetiştirilmeye başlanmıştır.

Sanayi pek gelişmemiştir; elektronik, şişe-cam alüminyum mutfak eşyası yapımı ve bazı küçük sanayi kuruluşları vardır.

Şifalı sular, özellikle maden suyu bakımından zengindir; tuz ve az miktarda demir yatakları vardır. Kapalı bir ekonomi ile geçimini sağlayan Nahcivan genellikle Türkiye ile ticaret yapmaktadır. Nahcivan'ın şeker pancarı ve üzümü Türkiye'de değerlendirilir. Bir devlet, üç özel üniversite ile bir ilimler akademisi vardır.